Porządek Mszy św. i nabożeństw
Duszpasterze pracujący w Parafii
W środkowo - wschodniej
części Rzeczypospolitej, Kanclerz Wielki - Jan Zamoyski w roku 1580 założył
Zamość (akt lokacji - 10 kwietnia). Na początku wieku XVI w miejscu dzisiejszego
Zamościa była wieś zwana Skokówka, albo Skokówki, gdzie urodził się przyszły
kanclerz i hetman. Równocześnie z budową miasta pomyślano o stworzeniu
ośrodka duszpasterskiego. W dniu 20 lipca 1584 roku erygowano parafię na
Nowej Osadzie, przy kościele Św. Krzyża, który miał zaspokoić tylko tymczasowo
potrzeby duszpasterskie powstającego miasta. Prawdopodobnie wcześniej istniał
tu jeszcze jeden kościół, przy klasztorze brygidek w Żdanowie. Od roku
1587 rozpoczęły się prace przy budowie nowego kościoła w Zamościu. Papież
Klemens VIII 5 grudnia 1594 roku (pięć lat wcześniej jako legat papieski,
kardynał Hipolit Aldobrandini, odwiedzał Zamość), na prośbę Ordynata Jana
Zamoyskiego, zatwierdził przywileje Kolegiaty i ustanowił przy niej Kapitułę
Zamojską, a wcześniej, 29 października 1594 roku, Akademię (trzecią w Polsce
wyższą uczelnię). Już od roku 1600 odbywały się nabożeństwa w kościele
św. Tomasza, chociaż kościół nie był jeszcze ukończony. W tym też roku
bp Stanisław Gomoliński przeniósł parafię Św. Krzyża do kolegiaty. Uroczystość
ogłoszenia aktu fundacyjnego i erygowania Parafii Kolegiackiej i Akademii
odbyła się 5 lipca 1600 roku. Kolegiacie nadano wezwanie Zmartwychwstania
Pańskiego i Jego świadka - św. Tomasza Apostoła. Świątynia miała być wotum
wdzięczności za zwycięskie bitwy, którym przewodził Hetman w obronie Rzeczypospolitej
(żadnej z nich nie przegrał, a zwycięstwa odnosił przeważnie w niedzielę
- dzień Zmartwychwstania Pańskiego).
Dopiero po śmierci Wielkiego Hetmana (3 czerwca
1605 roku) Kolegiatę konsekrował biskup wołoski Jan Chrzciciel Zamoyski
18 listopada 1637 roku.
Po prawie czterystu latach, 25 marca 1992 roku, spełniły się oczekiwania
Kanclerza Koronnego Jana Zamoyskiego i Kolegiata w Zamościu została podniesiona
do godności Katedry nowopowstałej Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej.
Jeszcze w okresie istnienia parafii przy kościele
Św. Krzyża Jan Zamoyski przewidział uposażenie dla pretpozyta i 4 mansjonarzy.
Według aktu fundacyjnego miało ono później być przeniesione do kościoła
kolegiackiego. Z biegiem lat uległo ono zwiększeniu. Zamoyski równocześnie
uposażył kapitułę, jednak wsie przeznaczone dla kanoników byty położone
daleko od Zamościa.
Do końca XVIII wieku parafia należała do diecezji
chełmskiej, zaś na przełomie wieku XVIII i XIX czasowo była wcielona do
diecezji przemyskiej. W ciągu dziejów uległy zmianom granice parafii. W
roku 1919 z terenu parafii kolegiackiej wydzielono Parafię Lipsko. Znacznemu
uszczupleniu uległy one po II wojnie światowej: w roku 1949 powstała Parafia
Św. Krzyża w Zamościu, w roku 1979 Parafia św. Michała Archanioła w Zamościu,
od roku 1982 Parafia św. Mikołaja w Zamościu (OO. Redemptorystów), którą
w roku 1994 przejęli OO. Franciszkanie (Zwiastowania NMP), w roku 1983
część ulic miasta przyłączono do utworzonej Parafii MB Królowej Polski
w Zamościu, a wieś Płoskie do Parafii św. Jacka w Płoskiem. W 2005 wyodrębnioono
z Parafii Katedralnej osiedle Karolówka, tworząc Parafię Świętej Bożej
Opatrzności. 
Od początku duszpasterstwem przy kolegiacie
mieli się zajmować wikariusze, a kanonikom przepisane byty tylko pewne
funkcje (np. kaznodzieja, spowiednik).
W parafii istniały bractwa: Św. Trójcy, Św.
Szkaplerza, różańcowe i literackie. Obecnie istnieje Straż Honorowa Najświętszego
Serca Pana Jezusa, Kółka Różańcowe, Legion Maryi, Ruch Światło-Życie, Wspólnoty
Neokatechumenalne, Akcja Katolicka.
Od założenia kolegiaty był tu czczony św.
Tomasz Ap. i Matka Boża, od XIX wieku w szczególny sposób w Obrazie MB
Łaskawej lub Opieki, zwanej też Odwachowską.
Obraz ten przeniesiony w 1803 roku z odwachu (wartowni straży garnizonowej)
został uroczyście ukoronowany przez Prymasa Polski, Ks. Kardynała Józefa
Glempa 9 września 2000 roku, koronami papieskimi, które poświęcił Jan Paweł
II w Zamościu 12 czerwca 1999 roku. Specjalnym kultem cieszyły się relikwie
świętych, umieszczone w kaplicy Relikwii lub św. Magdaleny. Przy parafii
była prowadzona szkoła, natomiast w wieku XVII i XVIII kapituła zamojska
prowadziła seminarium duchowne i Akademię Zamojską. Możliwe, że nie wszyscy
kanonicy pracowali w Akademii, jednak praca w tej uczelni była ich zasadniczą
funkcję. Należy wspomnieć o bibliotece kolegiackiej, która pod koniec XVIII
wieku liczyła 1155 woluminów. Do dzisiaj zachował się po niej znaczny księgozbiór
(aktualnie w kurii diecezjalnej). Obecnie istnieje również biblioteka parafialna
licząca około 2000 książek. W wieku XVII i XVIII istniała drukarnia akademicka,
a cenzorami byli księża profesorowie Akademii.
Kościół wniósł w Zamościu znaczny wkład w
szpitalnictwo. Istniał tutaj szpital bonifratrów oraz szpital szarytek.
Dla całości obrazu życia religijnego dawnego Zamościa należy wspomnieć
o istnieniu kościoła i klasztoru franciszkanów, wzniesionego po roku 1637
z fundacji Tomasza i Katarzyny Zamoyskich. Po pierwszym rozbiorze klasztor
skasowano, a jego zabudowania rozebrano, zaś kościół zamieniono na magazyn,
a następnie na koszary. W latach 1920 - 30 dawny kościół adaptowano na
kino i na cele administracyjne. Powrót franciszkanów i rekoncyliacja kościoła
nastąpiła w roku 1994. Drugi klasztor ufundował po roku 1674 Hieronim Żaboklicki
dla reformatów. Do dzisiaj pozostał po nich kościół św. Katarzyny. Bonifratrzy
również posiadali swój kościół, a fundatorem jego był w XVII wieku bp Mikołaj
Świrski. Natomiast w 1934 roku do Zamościa sprowadzono redemptorystów,
a w 1924 roku założono klasztor franciszkanek - misjonarek. Ponadto od
1714 roku do końca XVIII wieku istniał tu klasztor klarysek (w części dawnych
obiektów klasztornych mieścił się Dom Dziecka a obecnie biura i magazyny).
Obok katolików obrządku łacińskiego Zamość
zamieszkiwali Ormianie, którzy też posiadali swój kościół, dwa kościoły
posiadali unici (jeden z nich istnieje do dzisiaj - kościół redemptorystów).
W roku 1720 odbył się w Zamościu synod unicki pod przewodnictwem metropolity
greckokatolickiego - Leona Kiszki. Po kasacie unii w 1875 roku oba kościoły
unickie zamieniono na cerkwie prawosławne.
Z akcji charytatywnej Kościoła katolickiego
w XX wieku należy odnotować działalność Towarzystwa św. Wincentego a Paulo
w latach 1918 - 19 (prowadziło ono akcję miłosierdzia). Po II wojnie światowej
przez pewien czas działała tu parafialna kuchnia "Caritas", obecnie punkt
charytatywny.
W dziejach miasta nie można pominąć również
okresów ciężkich, szczególnie II wojny światowej: Rotunda Zamojska (50.000
ofiar), obozy jenieckie (zginęło w nich około 50.000 jeńców). W zwizku
z wysiedlaniem Zamojszczyzny, powstał tutaj w listopadzie 1942 roku obóz
przejściowy przy ulicy Okrzei (podczas wysiedleń zgięto około 30.000 dzieci).
Los ludności podzielili również niektórzy duszpasterze: do obozu koncentracyjnego
dostali się ks. Franciszek Zawisza (wikariusz kolegiacki) i ks. Wacław
Staniszewski (prefekt gimnazjum). Kolegiata została zamieniona na magazyn,
a nabożeństwa parafialne odprawiano w kościele św. Katarzyny.
Obecnie nauczanie religii odbywa się w przedszkolu, szkoe podstawowej,
dwóch gimnazjach, pięciu szkołach średnich i w szkole podstawowej we wsi
Mokre. Z dawnego uposażenia pozostały posesje z budynkami kościelnymi:
katedra z cmentarzem kościelnym, domy parafialne, ogród, kościół filialny
w Mokrem i cmentarz parafialny. Budynki mieszkalne (Infutatka i wikariat)
są zabytkowe. Od początku XVII wieku istnieje dekanat zamojski. Przez pewien
czas siedzibą dziekana zamojskiego były Łabunie (1919 - 33), a potem Szczebrzeszyn
(1933-46).
Archiwum parafialne zawiera m. in. księgi
chrztów od roku 1659, księgi ślubów od roku 1658, księgi zgonów od roku
1744, Liber fundi instructi oraz księgę wizytacji biskupich i dziekańskich.
